Veluwe Randmeer Mediagroep

De spreidingswet verplicht gemeenten om asielzoekers op te vangen. Het doel van de wet is om genoeg opvangplekken te regelen en asielzoekers beter over het land te verdelen. Het kabinet kijkt elke twee jaar hoeveel opvangplekken nodig zijn. 

Daarna worden deze plekken verdeeld over de provincies. Daarbij kijkt het kabinet naar het aantal inwoners van een gemeente en naar de sociale en economische situatie. Vervolgens gaan gemeenten met de provincie in gesprek. Samen bepalen zij hoeveel asielzoekers elke gemeente moet opvangen.

Weerstand

Het staat dus vast dat er opvang geregeld moet worden. Toch beweren sommige lokale politici dat hun gemeente dat kan weigeren. Een voorbeeld is Tom de Nooijer uit Oldebroek, lijsttrekker van CVO. Het  huidig raadslid is daar duidelijk over op zijn X-account. Hij plaatste op 19 februari het volgende:

Enkele dagen later, op dinsdag 24 februari, sprak hij zich opnieuw duidelijk uit over de taak die de spreidingswet van Oldebroek vraagt. In een interview met lokale krant Huis aan Huis Oldebroek zegt hij "niet blind" de spreidingswet uit te willen voeren "wanneer het om grootschalige opvang gaat".

Hij bekritiseert andere partijen in Oldebroek die volgens hem de spreidingswet wel "blind" willen uitvoeren "als dat van ze gevraagd wordt". De Nooijer ziet dat liever niet gebeuren. "Wij kijken naar het Oldebroeks belang en zijn niet zomaar uitvoerders van de wensen zoals die in Den Haag leven.”

Ook Rick van Velthuysen, raadslid en lijsttrekker van LEV Elburg, zegt dat zijn gemeente de taak kan weigeren. Tijdens het verkiezingsdebat op 2 maart zegt hij: "Ik snap niet wat we in ons hoofd hebben, als we vinden dat dat uitgevoerd moet worden." Op de vraag wat hij zegt als de minister belt met de mededeling dat er asielzoekers komen, antwoordt hij: "Dan zeg ik op voorhand dat wij dat niet gaan doen."

In werkelijkheid heeft Elburg die keuze niet. De spreidingswet verplicht gemeenten om opvang te regelen. Toch zegt Van Velthuysen dat weigeren mogelijk is. "Hij (de minister, red.) kan zoveel willen, maar als we met zijn allen niet willen. Moet je eens kijken wat er dan gebeurt."

Minister kan locatie aanwijzen

Van Velthuysen suggereert dat weigeren geen gevolgen heeft, maar volgens professor mr. Hansko Broeksteeg is dat niet zo. Hij is hoogleraar in staatsrecht en gemeenterecht aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. "Je kunt je niet aan de werking van die wet onttrekken. Je kunt niet zeggen ik doe niet mee aan die regietafel of ik wil daar geen afspraken maken of afspraken maken over asielzoekers."

Gemeenten zijn dus verplicht om eraan mee te werken. Sinds juli 2025 controleert het ministerie van Justitie en Veiligheid of gemeenten hun wettelijke taak uitvoeren. Als dat niet zo is, vraagt het ministerie eerst om uitleg. Dat is het begin van de zogenaamde interventieladder. 

Interventieladder
1. Signaleren: Het Rijk signaleert dat een gemeente mogelijk haar wettelijke taak niet uitvoert.
2. Informatie opvragen: De minister vraagt informatie op bij de gemeente om te controleren of het signaal klopt.
3. Afspraken maken: Het Rijk en de gemeente maken afspraken over welke acties de gemeente moet ondernemen om de wet alsnog uit te voeren.
4. Vooraankondiging indeplaatsstelling: De minister kondigt aan dat er een indeplaatsstelling kan volgen als de gemeente de wet niet uitvoert.
5. Indeplaatsstelling met termijn: De minister besluit tot indeplaatsstelling, maar geeft de gemeente nog een termijn om het zelf te regelen.
6. Daadwerkelijke indeplaatsstelling: De minister neemt het besluit in plaats van de gemeente en beslist zelf waar de opvanglocatie komt. 

De laatste stap is dat de minister de taak van de gemeente overneemt. De Gemeentewet zegt dat dit kan als een gemeente een wet niet uitvoert die haar verplicht tot medewerking. Dat heet indeplaatsstelling. De minister kan dan besluiten nemen die de gemeente had moeten nemen. "Feitelijk betekent het dat de minister dan in plaats van de gemeente kan vaststellen waar die asielzoekers worden opgevangen."

Daarmee verliest de gemeente dus de controle over hoe de opvang wordt georganiseerd. "Daarom zeg ik: dat zou je als gemeente niet zover moeten laten komen", aldus Broeksteeg.  "Als een gemeente zelf regie wil houden, kun je het beter maar meteen doen."

Is verzet zinvol? 

Sommige politici lijken te hopen dat uitstel ook afstel betekent. Van Velthuysen noemt in het debat een aantal voorbeelden uit de regio Den Haag, waar ook weerstand is tegen azc's. "Ook daar is nog niks", concludeert hij.  "Wij snappen ook wel dat de minister een aanwijzingsbevoegdheid heeft, maar gebleken is dat gemeenten die zich keren tegen de Spreidingswet doorgaans wel gehoord worden", schrijft hij in een reactie na vragen van VRMG. 

De Nooijer heeft dezelfde overtuiging: "Wij verwachten dat verzet zinvol zal zijn", schrijft hij in zijn reactie. "Immers, van de 342 gemeenten voldoen nog geen 200 gemeenten aan de Spreidingswet, zo publiceerde NRC onlangs."  Hij zegt de "rug recht te zullen houden". "Mocht de minister ons in laatste instantie tóch overrulen (wat we niet verwachten), dan zal dat nooit namens CVO gebeuren."

Het kabinet bepaalt 

Dat er gemeenten zijn waar nog geen azc is, heeft te maken met het standpunt van het vorige kabinet, legt Broeksteeg uit. "Dat kabinet wilde de spreidingswet afschaffen. De minister besloot daarom tijdelijk te wachten met de uitvoering van de wet."

Die situatie is inmiddels veranderd. De afschaffing is er niet gekomen en het huidige kabinet wil verder met de spreidingswet. "Dat betekent dat je je daartoe moet verhouden. Dat betekent dat je aan die provinciale regietafels onderhandelt en afspraken maakt", zegt Broeksteeg. "Je kunt niet zeggen: het waait wel over."